Χαρακτηριστική φωτογραφία της επίσημης ανακήρυξης της Αυτονομίας την 1η Μαρτίου 1914 στο Αργυρόκαστρο. Πηγή: Εθνικό και Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα.
Η ιστορία της Βορείου Ηπείρου αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και φορτισμένα κεφάλαια της νεότερης βαλκανικής ιστορίας — ένα πεδίο όπου η διπλωματία των Μεγάλων Δυνάμεων, οι πολεμικές συγκρούσεις και οι εθνικές επιδιώξεις διασταυρώθηκαν με τη μοίρα των ανθρώπων.
Η απόφαση που άλλαξε την ιστορία
Στις 13 Φεβρουαρίου 1914, στη Φλωρεντία, οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής — Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία, Γερμανία και Αυστροουγγαρία — υπέγραψαν το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας, καθορίζοντας τα σύνορα του νεοσύστατου αλβανικού κράτους.
Με τη συμφωνία αυτή, η περιοχή της Βορείου Ηπείρου εντάχθηκε στην Αλβανία, η οποία είχε αναγνωριστεί ως ανεξάρτητο κράτος μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου του 1913. Παράλληλα, οι Μεγάλες Δυνάμεις διαμήνυαν ότι η αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου θα εξαρτιόταν από την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων από την περιοχή.
Πόλεις με ισχυρή ελληνική παρουσία — όπως το Αργυρόκαστρο, η Κορυτσά, η Χειμάρρα και οι Άγιοι Σαράντα — βρέθηκαν ξαφνικά εντός νέων κρατικών συνόρων. Μέσα σε μια νύχτα, χιλιάδες άνθρωποι άλλαξαν πολιτική υπαγωγή, χωρίς να μετακινηθούν από τον τόπο τους.
Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος αρχικά αντιστάθηκε στην απόφαση. Ωστόσο, υπό έντονες διεθνείς πιέσεις και μπροστά στο ενδεχόμενο απώλειας των νησιών του Αιγαίου, η Ελλάδα υποχρεώθηκε τελικά να αποχωρήσει.
Οι εξελίξεις προκάλεσαν αναταραχές στην περιοχή και οδήγησαν λίγο αργότερα στο Πρωτόκολλο της Κέρκυρας (1914), με το οποίο η Βόρειος Ήπειρος αναγνωρίστηκε ως αυτόνομη περιοχή υπό αλβανική κυριαρχία — μια εύθραυστη ισορροπία που δεν έμελλε να διαρκέσει. Η Αυτόνομος Δημοκρατία της Βορείου Ηπείρου δημιουργήθηκε ύστερα από πρωτοβουλία της ομώνυμης Προσωρινής Κυβέρνησης που συγκροτήθηκε από εκπροσώπους των Βορειοηπειρωτών στις 17 Φεβρουαρίου 1914 στο Αργυρόκαστρο. Προσωρινός πρόεδρος ορίστηκε ο Γεώργιος Χρηστάκης-Ζωγράφος. Κύρια επιδιώξή της ήταν η αυτονομία της περιοχής και η προστασία βασικών δικαιωμάτων του ελληνικού πληθυσμού, έστω και εντός του αλβανικού κράτους, στο οποίο επιδικάστηκε αργότερα.
Τρεις πόλεμοι, τρεις επιστροφές
Η Βόρειος Ήπειρος βρέθηκε επανειλημμένα στο επίκεντρο πολεμικών συγκρούσεων, αντανακλώντας τη ρευστότητα των συνόρων και των γεωπολιτικών ισορροπιών.
Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος (1913)
Μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων τον Φεβρουάριο του 1913, ο ελληνικός στρατός προέλασε στη Βόρειο Ήπειρο, θέτοντας την περιοχή υπό ελληνικό έλεγχο για πρώτη φορά.
Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914)
Η αναταραχή του πολέμου οδήγησε σε νέα ελληνική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή τον Οκτώβριο του 1914. Με τη λήξη του πολέμου, όμως, οι διεθνείς αποφάσεις επανέφεραν την περιοχή στην αλβανική κυριαρχία.
Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1940–1941)
Κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, ο ελληνικός στρατός προέλασε εκ νέου στη Βόρειο Ήπειρο. Οι Άγιοι Σαράντα, η Χειμάρρα και στρατηγικά υψώματα της περιοχής πέρασαν υπό ελληνικό έλεγχο μέσα σε σκληρές μάχες και δύσκολες καιρικές συνθήκες. Η εξέλιξη αυτή ανατράπηκε το 1941, με τη γερμανική εισβολή και την υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων.
Ψυχρός Πόλεμος και δύσκολες δεκαετίες
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ζήτημα της Βορείου Ηπείρου παρέμεινε ανοιχτό στην ελληνική πολιτική σκέψη. Το 1944 ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου έκανε λόγο για ιστορική ευθύνη προστασίας του ελληνικού πληθυσμού της περιοχής. Η επικράτηση του καθεστώτος του Ενβέρ Χότζα στην Αλβανία το 1945 διαμόρφωσε ένα ιδιαίτερα αυστηρό πολιτικό περιβάλλον. Κατά την κομμουνιστική περίοδο εφαρμόστηκαν πολιτικές περιορισμού των μειονοτικών δικαιωμάτων, ενώ η πολιτιστική και γλωσσική έκφραση των ελληνικών κοινοτήτων βρέθηκε υπό αυστηρό έλεγχο. Το 1984 ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών καταδίκασε διεθνώς παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Αλβανία, συμπεριλαμβανομένων ζητημάτων που αφορούσαν την ελληνική μειονότητα.
Η σύγχρονη πραγματικότητα
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι σχέσεις Ελλάδας και Αλβανίας εισήλθαν σε φάση σταδιακής εξομάλυνσης. Στη βόρεια Ήπειρο παρά την μαζική μετανάστευση των Ελληνικών πληθυσμών εξακολουθούν να υπάρχουν δεκάδες χωριά με ελληνική παρουσία, όπου διατηρούνται η γλώσσα, η πολιτιστική ταυτότητα και οι ιστορικές μνήμες των κοινοτήτων.
Αναπαριστά μία γυναίκα με δεμένα πίσω τα χέρια, η οποία ανασηκώνει το κεφάλι. Η κίνηση είναι έντονη και αποτυπώνει την αντίσταση της αλυσοδεμένης αλύτρωτης γης της Βορείου Ηπείρου.
Η Βόρειος Ήπειρος παραμένει μέχρι σήμερα ένα ζήτημα με ιστορικό, πολιτικό και συναισθηματικό βάρος, όχι μόνο ως γεωγραφικός χώρος αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης ιστορικής εμπειρίας των Βαλκανίων — μιας περιοχής όπου τα σύνορα άλλαξαν πολλές φορές, αλλά η μνήμη των ανθρώπων παρέμεινε ισχυρή.
