Η Καθαρά Δευτέρα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημέρες της ορθόδοξης παράδοσης, σηματοδοτώντας την έναρξη της Σαρακοστής και το τέλος της περιόδου των Αποκριών. Πρόκειται για κινητή γιορτή, καθώς η ημερομηνία της εξαρτάται κάθε χρόνο από το Πάσχα, και αποτελεί την πρώτη ημέρα της νηστείας για την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Την ημέρα αυτή, ένα έδεσμα έχει την τιμητική του στο ελληνικό τραπέζι: η λαγάνα. Δεν πρόκειται απλώς για ένα παραδοσιακό ψωμί, αλλά για ένα τρόφιμο με βαθύ συμβολισμό, άμεσα συνδεδεμένο με την έννοια της εγκράτειας, της κάθαρσης και της επιστροφής στην απλότητα.
Ο συμβολισμός της λαγάνας
Η λαγάνα είναι άζυμος άρτος, δηλαδή παρασκευάζεται χωρίς προζύμι. Η απουσία ζύμης συμβολίζει την ταπεινότητα, την πνευματική κάθαρση και την απομάκρυνση από τα περιττά. Όπως το ψωμί αυτό φτιάχνεται με απλά υλικά, έτσι και ο άνθρωπος καλείται κατά την περίοδο της Σαρακοστής να στραφεί στα ουσιώδη, να περιορίσει τις υπερβολές και να εστιάσει στην εσωτερική του καλλιέργεια.
Η παράδοση του άζυμου άρτου συνδέεται και με τη βιβλική ιστορία, καθώς παραπέμπει στα άζυμα της Παλαιάς Διαθήκης, που συμβολίζουν την πίστη και την υπακοή στον Θεό. Στο ελληνικό έθιμο, η λαγάνα συνοδεύεται από νηστίσιμα εδέσματα, όπως ταραμοσαλάτα, ελιές και χαλβάς, και καταναλώνεται συχνά σε υπαίθριες εξορμήσεις γνωστές ως «Κούλουμα».
Ιστορικές αναφορές από την αρχαιότητα
Η λαγάνα δεν αποτελεί μόνο στοιχείο της χριστιανικής παράδοσης, αλλά έχει βαθιές ρίζες και στην αρχαιότητα. Αναφέρεται σε κείμενα του Αριστοφάνης, όπως στο έργο Εκκλησιάζουσες, όπου συναντάται η φράση «λαγάνα πέττετται», δηλαδή «λαγάνες γίνονται», αποδεικνύοντας τη μακραίωνη παρουσία της στην ελληνική διατροφική παράδοση.
Ένα έθιμο ζωντανό μέχρι σήμερα
Στη σύγχρονη Ελλάδα, η λαγάνα παραμένει αναπόσπαστο στοιχείο της Καθαράς Δευτέρας. Τα αρτοποιεία λειτουργούν ειδικά εκείνη την ημέρα για την παρασκευή και διάθεσή της, παρά το γεγονός ότι τα περισσότερα εμπορικά καταστήματα παραμένουν κλειστά.
Η λαγάνα, πέρα από γευστική παράδοση, συμβολίζει την αρχή μιας περιόδου πνευματικής ανανέωσης, την εγκράτεια και την επιστροφή στην ουσία της ζωής. Αποτελεί έναν ζωντανό κρίκο που συνδέει τη θρησκευτική πίστη, την ιστορία και την ελληνική πολιτισμική ταυτότητα.
