Η Μάχη της Φλώρινας (12–13 Φεβρουαρίου 1949) υπήρξε μία από τις πιο αιματηρές και καθοριστικές συγκρούσεις του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Για την πλευρά του κυβερνητικού στρατού θεωρήθηκε μεγάλη νίκη. Για τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) αποτέλεσε σοβαρότατη στρατηγική ήττα. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε χαρακτηρίσει τη σύγκρουση «αρχή του τέλους του συμμοριτοπολέμου.»
Είχαν προηγηθεί οι επιτυχημένες επιθέσεις του ΔΣΕ κατά της Νάουσας ( 11-15 Ιανουαρίου 1949) και η κατάληψη του Καρπενησίου από τις 21Ιανουαρίου ώς τις 9 Φεβρουαρίου του ίδίου έτους. Στις 30-31 Ιανουαρίου συγκλήθηκε η περίφημη πλέον 5η Ολομέλεια του ΚΚΕ στον Γράμμο, παρουσία του Πετρώφ, που ήταν υπεύθυνος για το ελληνικό ζήτημα από την επιτροπή εξωτερικών υποθέσεων της Κ.Ε του ΚΚΣΕ. Στην Ολομέλεια αυτή ελήφθη η απόφαση για την αυτοδιάθεση των Σλαβομακεδόνων « μέχρις αποχωρισμού». “Δεν πρέπει να υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι σαν αποτέλεσμα της νίκης του ΔΣΕ και της λαϊκής επανάστασης, ο μακεδονικός λαός θα βρει την πλήρη εθνική αποκατάστασή του έτσι όπως το θέλει ο ίδιος, προσφέροντας σήμερα με το αίμα του για να την αποχτήσει.” («Επίσημα Κείμενα ΚΚΕ», τόμος 6ος, σελ. 337-338).
Οι απώλειες και η στρατιωτική διάσταση
Σύμφωνα με τις περισσότερες ιστορικές καταγραφές, οι απώλειες του Εθνικού στρατού ήταν:
- 44 νεκροί
- 285 τραυματίες
- και 35 αγνοουμένοι
οι απώλειες του ΔΣΕ ήταν ιδιαίτερα βαριές:
- 713 νεκροί που τάφηκαν σε ομαδικό τάφο και άγνωστος αριθμός όσων κατέληξαν στα βουνά
- περίπου 900–1.000 τραυματίες
- 350 συλληφθέντες και παραδοθέντες αιχμάλωτοι
Οι περισσότεροι από τους νεκρούς και τους 350 συλληφθέντες ή παραδοθέντες του ΔΣΕ ήταν αγόρια και κορίτσια που στρατολογήθηκαν ακούσια κατά την κατάληψη της Νάουσας και με ελάχιστη εκπαίδευση πολέμησαν (ή δεν πολέμησαν) στην πρώτη γραμμή. Η αποτυχία κατάληψης της πόλης αποδυνάμωσε σοβαρά τον ΔΣΕ λίγο πριν από τις τελικές μάχες στο Γράμμο και στο Βίτσι.
Γιατί επιτέθηκε ο ΔΣΕ στη Φλώρινα;
Η επίθεση δεν ήταν απλώς τοπικής σημασίας. Η χρονική συγκυρία είναι κρίσιμη: Η Μάχη της Φλώρινας διεξήχθη τον Φεβρουάριο του 1949, εν μέσω της λεγόμενης Κρίση του Βερολίνου (Ιούνιος 1948 – Μάιος 1949), της πρώτης μεγάλης σύγκρουσης του Ψυχρού Πολέμου.
Σύμφωνα με τα αποχαρακτηρισμένα σοβιετικά αρχεία που παρατίθενται στο βιβλίο: Άκρως Απόρρητο – Οι σχέσεις ΕΣΣΔ – ΚΚΕ / 1944-1952 του Νίκου Παπαδάτου, σε σοβιετικό έγγραφο αναφέρεται:
«Στο βαθμό που τα διεθνή προβλήματα με τις ΗΠΑ κορυφώνονται (το Βερολίνο είναι ένα από τα παραδείγματα), η γρήγορη κατάληψη μιας πόλης από τον ΔΣΕ μπορεί να χρησιμεύσει ως διαπραγματευτικό ατού. Απαραίτητη προϋπόθεση, η ύπαρξη κάποιου ψήγματος κρατικής οντότητας».
Η διατύπωση αυτή έχει οδηγήσει ορισμένους ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι η κατάληψη μιας πόλης – όπως η Φλώρινα – θα μπορούσε να αποτελέσει μοχλό πίεσης σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό παζάρι της Μόσχας με τη Δύση.
Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι:
- Δεν υπάρχει έγγραφο ρητής διαταγής του Ιωσήφ Στάλιν που να διατάσσει συγκεκριμένα την επίθεση στη Φλώρινα.
- Η στρατηγική του ΔΣΕ το 1948–49 είχε ήδη στραφεί στην επιδίωξη κατάληψης αστικών κέντρων ώστε να αποκτήσει μορφή «κρατικής υπόστασης».
Η ερμηνεία περί «σοβιετικού διαπραγματευτικού ατού» αποτελεί ιστορική υπόθεση βασισμένη σε έμμεσες πηγές και όχι αποδεδειγμένη εντολή.
Το ζήτημα της μνήμης
Σήμερα, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας οργανώνει εκδηλώσεις μνήμης για τη μάχη, τιμώντας τους μαχητές του ΔΣΕ.
Εδώ ανακύπτει ένα σύνθετο ζήτημα:
- Για τη μία πλευρά, η μάχη συμβολίζει Εθνική νίκη και αποτροπή διχοτόμησης της Ελλάδος.
- Για την άλλη, αποτελεί στιγμή ηρωισμού και αυτοθυσίας.
Η συλλογική μνήμη του Εμφυλίου στην Ελλάδα παραμένει διαιρεμένη. Το ερώτημα δεν είναι αν κάποιος «δικαιούται» να τιμά τους νεκρούς του — αυτό αποτελεί δημοκρατικό δικαίωμα. Το ζήτημα είναι αν η δημόσια μνήμη μπορεί να αποδεσμευτεί από τη ρητορική δαιμονοποίησης και από τις λέξεις του 1949. Η Ιστορία δεν αλλάζει. Αλλά ο τρόπος που την προσεγγίζουμε μπορεί να εξελίσσεται.
Η Μάχη της Φλώρινας υπήρξε στρατιωτικά καθοριστική υπέρ του κυβερνητικού στρατού. Εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο Ψυχρού Πολέμου, όπου η Ελλάδα δεν ήταν απομονωμένο πεδίο αλλά μέρος διεθνούς αντιπαράθεσης.
Η Μάχη της Φλώρινας δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός. Είναι συμβολικό σημείο αναφοράς σε μια χώρα που ακόμη δυσκολεύεται να μιλήσει για τον Εμφύλιο χωρίς όρους στρατοπέδων.
Η ώριμη στάση δεν βρίσκεται ούτε στη λήθη ούτε στην αναβίωση της εμφυλιοπολεμικής ρητορικής. Βρίσκεται στην αναγνώριση ότι το 1949 η Ελλάδα υπήρξε ταυτόχρονα πεδίο εσωτερικής σύγκρουσης και διεθνούς γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Η μνήμη του Εμφυλίου εξακολουθεί να προκαλεί ένταση. Ίσως όμως, 77 χρόνια μετά, η μεγαλύτερη εθνική ωριμότητα να βρίσκεται όχι στη λήθη ούτε στη μονομερή δικαίωση, αλλά στην κατανόηση του τραγικού χαρακτήρα εκείνης της σύγκρουσης.
